با وجود اهمیت خواب کافی برای سلامت و رشد کودک تقریبا نیمی از کودکان در مقطعی از دوران کودکی خود دچار مشکلات خواب میشوند. معمولا اختلالات خواب پس از نوجوانی ادامه نمییابند ولی میتوانند بر عملکرد روزانه و کیفیت کلی زندگی کودک تأثیرات مخربی بگذارند. در اینجا با اختلالات خواب در کودکان و نوجوانان و علل آن بیشتر آشنا میشویم و این اختلالات در کودکان مبتلا به اوتیسم و بیشفعالی را بررسی میکنیم. در پایان نیز روشها و توصیههای مفید برای درمان اختلالات خواب در کودکان را ارائه میدهیم.
اختلالات خواب در کودکان و نوجوانان: یک مشکل شایع اما جدی
اختلالات خواب در کودکان موجب بروز مشکلات سلامتی، رفتاری و رشدی در آنها میشود. خواب باکیفیت در ترمیم بدن، یکپارچهسازی حافظه (memory integration)، پردازش اطلاعات مغزی و تنظیم احساسات نقشی حیاتی دارد. همه این جنبهها بر رشد جسمی و شناختی، تنظیم احساسات، توجه، رفتار، متابولیسم و عملکرد سیستم ایمنی کودکان تأثیر قابلتوجهی دارند. خواب نامناسب عملکرد تحصیلی کودک را نیز کاهش میدهد.
اختلالات خواب مشکلاتی هستند که بهدلیل عوامل پزشکی، رفتاری و محیطی رخ میدهند. انواع اختلالات خواب در کودکان علائم متفاوتی دارند. بعضی از علائم عبارتاند از مشکل در بهخوابرفتن، بیدارشدن مکرر، نفستنگی و مکث در تنفس در طول شب و احساس خوابآلودگی در روز.
گاهی اختلالات میزان خواب کودک بهدلیل مشکلات پزشکی مانند انسداد مجاری هوایی یا کمبود آهن رخ میدهند. اختلالات عصبی، مشکلات رفتاری یا تغییر در محیط خواب نیز میتوانند در بروز اختلالات خواب نقش داشته باشند. عدم درمان اختلالات خواب کودکان میتواند موجب بروز مشکل در عملکرد کودک و سایر مشکلات سلامتی شود. کودکانی که شبها بهاندازه کافی نمیخوابند، خسته و تحریکپذیر میشوند. ممکن است که این کودکان در توجه، یادگیری و رفتارهایشان در خانه و مدرسه دچار مشکل شوند. گاهی خواب نامناسب بر سطح قندخون کودک نیز تأثیر میگذارد.
علت اختلالات خواب در کودکان چیست؟
اختلالات خواب در کودکان دلایل متفاوتی دارد، مثلا چاقی میتواند موجب آپنه انسدادی خواب شده و آپنه نیز موجب مختلشدن خواب کودک شود. بعضی از دلایل نیز زمینه ژنتیکی دارند، مانند سندرم پاهای بیقرار. بهطورکلی علت اختلالات خواب در کودکان معمولا رفتاری یا پزشکی است.
علل رفتاری و مشکلات روتین خواب
گاهی الگوهای رفتاری کودک منجر به اختلالات مرتبط با خواب میشوند مثلا تا حدود ۵سالگی، بیخوابی معمولا نتیجه نامنظم بودن زمان خواب و مقاومت کودک در برابر خوابیدن در زمانهای مشخص است. علل رفتاری و مشکلات روتین خواب میتوانند موجب بروز اختلالات زیر شوند:
بیخوابی (Insomnia)
بیخوابی یکی از شایعترین اختلالات خواب است که در ۲۰ تا ۳۰ درصد کودکان دیده میشود. بیخوابی موجب میشود که فرزندتان در بهخوابرفتن مشکل داشته باشد، در طول شب مکررا بیدار شود یا خیلی زود از خواب بیدار شود. کودکان خردسال نیز ممکن است در زمان خواب کجخلقی کنند. علل بیخوابی میتواند عادات خواب نامناسب، ترسهای قبل از خواب، استرس یا اضطراب باشد. کودکانی که مشکلات عصبی یا رفتاری دارند نیز بیشتر احتمال دارد که دچار بیخوابی شوند.
متخصصان پزشکی بیخوابی در کودکان را به سه دسته تقسیم میکنند:
- بیخوابی رفتاری: این نوع بیخوابی، که بیشتر در کودکان زیر ۵ سال شایع است، با مقاومت در برابر خواب، طولانیشدن زمان بهخوابرفتن و بیدارشدنهای مکرر شبانه همراه است. این رفتارها در بیشتر کودکان گاهی اتفاق میافتند ولی اگر مکرر و مداوم شوند و در عملکرد طبیعی کودک اختلال ایجاد کنند، اختلال خواب محسوب میشوند.
- بیخوابی شرطیشده (Conditioned insomnia): بیخوابی شرطیشده، که بیشتر در کودکان بزرگتر و نوجوانان شایع است، زمانی رخ میدهد که احساس اضطراب مربوط به زمان خواب و خواب مانع از بهخوابرفتن یا درخوابماندن کودک میشود.
- اختلالات خواب گذرا: اختلالات موقتی در روال عادی زندگی کودک مانند سفر، بیماری یا وقایع استرسزا میتوانند منجر به دورههای کوتاهمدت بیخوابی شوند.
خواب ناکافی
اگر خواب کودک کمتر از دستورالعملهای تعیینشده برای میزان کلی خواب شبانه و روزانه مناسب برای سن او باشد، کودک با مشکل خواب ناکافی مواجه است.
سندرم تأخیر در فاز خواب (DSPD)
این اختلال مزمن در بین نوجوانان شایع است. در سندرم تأخیر در فاز خواب فرد دو یا چند ساعت دیرتر از سایر نوجوانان همسن خود به رختخواب میرود و وقتی سعی میکند زودتر به رختخواب برود، در بهخوابرفتن مشکل دارد. این مسئله موجب میشود که بیدارشدن در صبح روز بعد برای نوجوان دشوارتر شود. نوجوانان مبتلا به سندرم تأخیر در فاز خواب در آخر هفتهها یا زمان تعطیلی مدارس، بیشتر روز را میخوابند و در بیشتر ساعات شب بیدار میمانند.
علل پزشکی اختلالات خواب در کودکان
گاهی اختلالات خواب در کودکان با رفتارها و عادات آنها ارتباطی ندارد و بهدلیل مشکلات سلامتی ایجاد میشود. در ادامه شایعترین دلایل پزشکی این اختلالات را بیان میکنیم.
آپنه خواب
تا ۴٪ از کودکان (معمولا بین ۲ تا ۸ سال) دچار آپنه خواب میشوند. انواع آپنه خواب عبارتاند از:
- آپنه خواب انسدادی: آپنه انسدادی خواب (OSA) که شایعترین نوع آپنه است، زمانی رخ میدهد که بافتهای گلو، مسیر عبور هوا را در طول خواب مسدود میکنند. این میتواند منجر به وقفههای مکرر و لحظهای در تنفس شود و کودک را از خواب بیدار کند. علل شایع آپنه انسدادی خواب در کودکان شامل بزرگشدن لوزهها، چاقی و برخی بیماریهای دندانی یا نقصهای مادرزادی است.
- آپنه خواب مرکزی: در این نوع آپنه خواب مغز سیگنالدهی برای نفسکشیدن را متوقف میکند. این وقفه گاهی یک دقیقه یا بیشتر طول میکشد. آپنه خواب مرکزی معمولا با بیماریهایی مرتبط است که سیستم عصبی مرکزی (مغز و نخاع) را درگیر میکنند.
خوابگردی (Sleepwalking)
خوابگردی اختلالی است که در آن فرد در خواب راه میرود یا رفتارهای پیچیده دیگری را انجام میدهد. خوابگردی در کودکان شایعتر از بزرگسالان است. تقریبا ۵٪ کودکان (در مقایسه با ۱٫۵٪ بزرگسالان) علائم خوابگردی را نشان میدهند. انجام اقدامات احتیاطی برای ایمنی و کاهش آسیب در مدیریت خوابگردی در کودکان نقش مهمی دارد.
اگر علائم خوابگردی کودک مکرر و مداوم است، باید به متخصص اطفال مراجعه کنید. پزشک میتواند هرگونه علل زمینهای جدی را بررسی کند و برنامه درمانی مؤثری را تدوین کند. خوابگردی نیز مانند شبادراری معمولا با بزرگترشدن کودک برطرف میشود.
هراس یا وحشت شبانه (night terror)
هراس شبانه نوعی خوابپریشی یا پاراسومنیا (parasomnia) است که در آن فرد ناگهان با احساس ترس و وحشت از خواب بیدار میشود. در هراس شبانه معمولا فرد هیچ خاطرهای از رویداد ترسناک ندارد.
هراس شبانه در بزرگسالان نادر است. حدود ۳۰٪ از کودکان، معمولا بین ۳ تا ۷ سالگی، هراس شبانه را تجربه میکنند. محققان پزشکی دقیقا نمیدانند که علت هراس شبانه چیست، گرچه زمینه خانوادگی مشاهده شده است.
کابوس در کودکان
هراس شبانه و کابوس در کودکان متفاوت است. هراس شبانه اختلالی در خواب است که معمولا در مرحله خواب بدون حرکت سریع چشم (NREM) رخ میدهد و کودک معمولا هیچ خاطرهای از چیزی که موجب هراس او شده است ندارد. ولی کابوسها معمولا در طول خواب با حرکت سریع چشم (REM) رخ میدهند. REM مرحلهای از خواب است که معمولا در آن رؤیا میبینیم. کابوسها معمولا ناشی از استرس یا رویدادهای مهم زندگی هستند.
خوابآلودگی بیشازحد در طول روز (EDS)
خوابآلودگی بیشازحد در طول روز با کاهش هوشیاری، افزایش خوابآلودگی و خوابیدن در طول روز همراه است. اگرچه خوابآلودگی بیشازحد در طول روز بهخودیخود اختلال محسوب نمیشود، علامت شایعی است که با تعدادی از مشکلات مرتبط با خواب و بیماریهای مختلف ارتباط دارد.
بین ۱۰ تا ۲۰ درصد از کودکان دچار علائم خوابآلودگی در طول روز میشوند. اگر فرزندتان در طول روز خوابآلوده است با دکتر متخصص اختلالات خواب کودکان مشورت کنید. برای تشخیص مشکلات خواب کودکان چند روش غربالگری وجود دارد. با استفاده از این روشها پزشک میتواند علت اختلالات خواب فرزندتان را شناسایی کند.
